< Artykuły

Saga Wikingów

W kinach od 1 maja 2015
O filmie:  
Zrealizowana z wielkim rozmachem, epicka opowieść o czasach, gdy miarą człowieka była odwaga, a bieg historii wyznaczały topór i miecz. W międzynarodowej koprodukcji, zrealizowanej w mrocznym klimacie hitowej „Gry o tron”, po raz pierwszy na dużym ekranie spotkały się gwiazdy serialowych przebojów „Czysta krew” i „Piraci” – Ryan Kwanten i Tom Hopper, wspierani przez piękną Charlie Murphy, znaną z obsypanej nagrodami, nominowanej do czterech Oscarów, „Tajemnicy Filomeny”.
Wygnani z ojczyzny Wikingowie, pod wodzą nieustraszonego Asbjörna (Tom Hopper), wyruszają do Brytanii, by zrabowanym z klasztorów złotem wykupić swą wolność i powrót do kraju. Gdy ich podróż przerywa sztorm, który zatapia statek i wyrzuca rozbitków na szkockim wybrzeżu, jedyną szansą na przetrwanie za linią wroga staje się wyprawa do rządzonej przez Wikingów osady Danelaw. Po drodze ludzie Asbjörna napadają na zbrojny konwój, a w ich ręce wpada piękna Lady Inghean (Charlie Murphy), córka króla Szkotów – Dunchaida (Danny Keogh). Zrozpaczony władca wzywa na pomoc Wilcze Stado – oddział okrytych złą sławą najemników, którym przywodzi para bezlitosnych morderców Hjorr (Ed Skrein) i Bovarr (Anatole Taubman). Pogoń jest coraz bliżej, jednak do Wikingów dołącza niespodziewanie tajemniczy mnich Conall (Ryan Kwanten), który zna lokalizację Ścieżki Węża – zagubionego i cieszącego się złą sławą traktu wiodącego do Danelaw.
Nakręcona pośród zapierających dech w piersiach krajobrazów Przylądka Dobrej Na-dziei w Południowej Afryce „Saga wikingów” jest pełnym akcji i przygód filmem, który zaprasza widzów do świata walecznych wikingów. Reżyser Claudio Fäh („Człowiek widmo II”, „Snajper: Kolejne starcie”) zgromadził na planie międzynarodową obsadę, złożoną ze światowej klasy aktorów. W filmie wystąpili: Tom Hopper („Piraci”, „Przygo-dy Merlina”), Ryan Kwanten („Czysta krew”, „Nie ma tego złego…”), Ken Duken („Bękar-ty wojny”, „Tajemnice hotelu Adlon”), Charlie Murphy („Tajemnica Filomeny”, „The Vil-lage”), James Norton („Wyścig”, „Była sobie dziewczyna”), Ed Skrein („Gra o tron”, „The Transporter Refueled”) oraz Anatole Taubman („007 Quantum of Solace”, „Dynastia Tudorów”). Fani heavy metalu będą mogli podziwiać swojego idola, legendarnego lide-ra zespołu Amon Amarath, Johana Hegga, w roli wikinga Valliego. „Saga wikingów” jest koprodukcją Elite Filmproduktion AG, Two Oceans Production Ltd. oraz Jumping Horse Film GmbH.

Nowi bohaterowie z dawnych czasów
Wspaniali herosi i ich okrutni wrogowie, niesamowita walka o przetrwanie podczas sztormu, starannie odtworzone kostiumy i broń z epoki, surowe warunki życia w Euro-pie z IX wieku – wszystkie te elementy, przedstawione za pomocą środków wyrazu, ja-kimi dysponuje nowoczesne kino składają się na „Sagę wikingów”.   Producent Ralph S. Dietrich przegapił wszystkie filmy o wikingach, a jednak postanowił zająć się tym właśnie tematem. „Chciałem nakręcić film o wikingach” – mówi Dietrich. – „Nie jakiś tam zwykły film o wikingach, ale wspaniałe, niepowtarzalne dzieło. Kino przez duże ‘k’”. Dietrich, który jest szefem Elite Film AG oraz Elite Film Production AG, zna dobrze gusta publiczności. „Wiedziałem już wcześniej, że wikingowie mają sporą grupę fanów, a gdy zobaczyłem wikingów na okładce magazynu Spiegel, pomyślałem, że naj-wyższa pora, żeby zabrać się za produkcję filmu. Wikingowie to temat, który ekscytuje ludzi na całym świecie” – mówi producent.   Od samego początku było oczywiste, że za sterami tej produkcji stanie reżyser Claudio Fäh. „Nabrałem ochoty na współpracę z Claudio, gdy obejrzałem jego pierwszy film” – mówi Dietrich. – „Od wielu lat przymierzaliśmy się do tej współpracy, rozmawialiśmy o tym za każdym razem, gdy odwiedzałem Los Angeles”.   Gdy rozpoczęły się przygotowania do produkcji „Sagi wikingów”, Dietrich nie miał wąt-pliwości co do tego, że najlepszym reżyserem filmu będzie Fäh. „Claudio to specjalista od kina akcji, żaden z jego filmów nie był komedią romantyczną” – mówi producent. – „Byłem przekonany, że naszą opowieść o wikingach powinniśmy nakręcić w stylu kina akcji, więc wybór reżysera, który tak świetnie porusza się w tym gatunku był prostą decyzją.” Claudio Fäh bez wahania podjął wyzwanie. „Nakręcenie takiego filmu jest jak spełnienie największego marzenia z dziecięcych lat” – mówi reżyser. – „Twardzi, nieu-straszeni mężczyźni idą na wojnę! Niezwykle wizualny temat, tym bardziej, że osadzony w tak odległych czasach. Mogliśmy naprawdę zaszaleć, pokazać morze ognia i krwi, walkę w deszczu i mgle.”   Producenci, Ralph S. Dietrich i Daniel Höltschi, powierzyli napisanie scenariusza Mat-thiasowi Bauerowi i Bastianowi Zachowi. Austriacy, którzy są autorami scenariusza do horroru „Wycieczka bez powrotu” z 2011 roku, mieli całą masę pomysłów, w których zawarli zarówno klasyczne elementy kina akcji, jak i całkiem nowe tricki. „Od początku znane nam były założenia lokalizacyjne i budżetowe, ale jeśli chodzi o kreowanie posta-ci i pomysły na rozwój fabuły mieliśmy całkowicie wolną rękę” – mówią scenarzyści.   
Ze Szkocji do Republiki Południowej Afryki
Na pomysł kręcenia zdjęć w Republice Południowej Afryki wpadł Frank Kaminski, dy-rektor zarządzający w Jumping Horse film GmbH. „Gdy Frank zaproponował nam fil-mowanie w Afryce, pomyślałem sobie, że to wariacki pomysł” – wspomina Claudio Fäh. – „Do czasu, gdy zobaczyłem zdjęcia z wybranych przez niego lokalizacji. One rozwiały moje wątpliwości – wiedziałem, że chcę kręcić właśnie tam. Bogaty krajobraz RPA przy-pomina skaliste wybrzeża Szkocji, a niektóre części tego kraju mają także bardzo po-dobny klimat. „Większość osób wyobraża sobie, że RPA to takie słoneczne miejsce” – mówi reżyser. – „Tymczasem w południowych rejonach zimą bywa bardzo chłodno, często zdarzają się ulewne deszcze i burze”.
 
Wielkie nazwiska, świetni aktorzy
Główną rolę Asbjörna, przywódcy wikingów, powierzono angielskiemu aktorowi, To-mowi Hopperowi, który mimo młodego wieku może się poszczycić imponującą liczbą fanów.  Popularność zdobył dzięki roli Billy’ego Bonesa w wyprodukowanym przez Michaela Baya serialu „Piraci” oraz roli Sir Percivala w serialu „Przygody Merlina”. „Mieliśmy ogromne szczęście, że udało nam się zaangażować Toma do tej roli” – mówi reżyser. – „W jego potężnym, wytrenowanym ciele kryje się dusza małego, żądnego przygód chłopca. Łączy imponującą siłę z wrażliwością, a tej właśnie kombinacji po-trzebowaliśmy do roli Asbjörna”. Głównego rywala Asbjörna, Bovarra, zagrał pochodzący ze Szwajcarii aktor Anatole Taubman, znany z roli w filmie „007 Quantum of Solace” oraz seriali „Dynastia Tudo-rów” i „Filary Ziemi”. „Zdecydowałam się przyjąć tę rolę, ale powodem wcale nie było to, że film opowiada o wikingach” – mówi Taubman. – „Po prostu bardzo spodobała mi się ta historia. A to, że rozgrywa się w takich, a nie innych realiach historycznych doda-wało jej pikanterii.” Bovarr oraz jego młodszy brat Hjorr dowodzą gromadzie najemni-ków nazywanych Wilkami. „Wilki są znane ze swojego okrucieństwa i brutalności, ale także z doskonałej organizacji i skuteczności” – mówi Claudio Fäh. – „Są jak gang moto-cyklowy Hell‘s Angels albo Navy Seals. W porównaniu z nimi wikingowie są jak banda hippisów.” W rolę Hjorra, młodszego z braci, wcielił się Ed Skrein, znany z serialu „Gra o tron”.
Jedyną kobietą w obsadzie filmu jest Charlie Murphy, która wcieliła się w postać szkoc-kiej księżniczki Inghean. „Nie jestem pewien, jak Charlie radziła sobie na planie z tak potężną dawką testosteronu” – żartuje reżyser. – „Mogę za to powiedzieć, że zagrała świetnie, jej bohaterka bywa czasami większym zakapiorem, niż niektórzy wikingowie.” Zdaniem Murphy, Inghean jest typem chłopczycy: „To dziewczyna niezależna i samo-dzielna – wyprzedza pod tym względem swoje czasy” – mówi aktorka. – „Uciekła od oj-ca, ale nie miała okazji, żeby nacieszyć się wolnością, bo szybko wpadła w ręce wikin-gów”.
Rolę Thoralda, wikinga, który świetnie strzela z łuku, zagrał Ken Duken, niemiecki aktor znany z serialu „Tajemnice hotelu Adlon”. Jego najbliżsi towarzysze to Björn, którego zagrał James Norton oraz Grim (debiutujący na dużym ekranie Mark Strepan) i Gunnar (w tej roli Darrell D’Silva – aktor teatralny, członek słynnej trupy Royal Shakespeare Company). „Nie miałem wcześniej okazji zagrać większej roli w filmie kostiumowym, więc czerpałem dużo przyjemności z noszenia skór, żłopania piwa i towarzystwa sil-nych facetów” – mówi James Norton.
Rola wojowniczego mnicha Conalla przypadła gwieździe serialu „Czysta krew”, Ryanowi Kwantenowi, natomiast wikinga Haldora zagrał jedyny w zespole aktor z RPA – Richard Lothian.
Legenda heavy metalu w obsadzie
Nietypowym członkiem ekipy aktorskiej jest Johan Hegg – wokalista znanego na całym świecie szwedzkiego zespołu heavy metalowego Amon Amarth. „Saga wikingów” to pierwsza rola Hegga, ale nie pierwsze spotkanie z wikingami – to tematyka obecna w większości piosenek jego zespołu. Producent Ralph S. Dietrich uczestniczył w koncercie Amon Amarth podczas Wacken Open Air Festival w Schleswig Holstein. „Gdy zobaczy-łem rzeszę fanów zespołu ubranych w hełmy z rogami, pomyślałem, że musimy mieć Johana w obsadzie naszego filmu” – mówi Dietrich.
Jednak Claudio Fäh był raczej sceptyczny: „Zobaczyłem zdjęcia Johana Hegga i pomyśla-łem sobie, że to jest facet, po którym mogę się spodziewać jedynie tego, że mi przyłoży” – wspomina reżyser. – „Ale gdy nawiązałem z nim kontakt przez Skype’a i porozmawia-liśmy przez chwilę, przekonałem się, że to miły człowiek, całkowite przeciwieństwo własnego, agresywnego wizerunku. Szybko doszliśmy do porozumienia i Johan dołą-czył do obsady”.
Kostiumy z epoki
Kostiumografka Moira Anne Meyer zaprojektowała stroje dla wszystkich postaci z fil-mu. „Korzystałam z materiałów, które były znane w epoce wikingów, czyli głównie z lnu, wełny i bawełny” – wyjaśnia Meyer. – „Wykonywaliśmy je stosując tradycyjne tech-niki
– kostiumy i buty dla głównych bohaterów były szyte ręcznie. Na koniec trochę je po-starzyliśmy, żeby wyglądały na lekko znoszone”.
O indywidualny wygląd i fryzurę każdego z wikingów zadbała charakteryzatorka Ayten Morgenstern. „Wikingowie musieli mieć praktyczne fryzury, żeby nie narażać się na niebezpieczeństwo podczas walki. Obcinali włosy krótko, albo zaplatali je” – wyjaśnia charakteryzatorka. – „Razem z Claudio doszliśmy do wniosku, że nie chcemy powielać stereotypu jakoby wikingowie byli wytatuowani od stóp do głów. Ostatecznie zdecydo-waliśmy się tylko na blizny i drobne elementy wyglądu indywidualizujące postaci.” Ze-spół charakteryzatorów musiał zadbać również o to, by bohaterowie wyglądali wiary-godnie na każdym etapie swojej podróży. Oznaczało to przede wszystkim pilnowanie, by każdy z wikingów miał na sobie w poszczególnych scenach odpowiednią ilość krwi, brudu, potu i kurzu.

Wilki, konie i sokoły
W przeciwieństwie do wikingów, Wilki, czyli banda najemników, budzą strach już na pierwszy rzut oka. „W scenariuszu zostali opisani jako ludzie znikąd, ubrani w futra i skóry zwierzęce, dosiadający czarnych rumaków” – mówi Meyer. Ten opis natchnął kostiumografkę do pomysłu, by umieścić ludzkie czaszki z tyłu ich hełmów i jeszcze bardziej zdemonizować ich wygląd. „Żeby zostać Wilkiem, trzeba zabić” – wyjaśnia Ana-tole Taubman. – „Czaszka pierwszej ofiary staje się złowrogą ozdobą hełmu Wilka.” „Kiedy po raz pierwszy zobaczyłem na planie bandę Wilków wyłaniającą się z lasu, wy-dawało mi się, że patrzę na oddział orków z ‘Władcy pierścieni’.” – mówi Mark Strepan.
Przywódca Wilków, Bovarr, nie rozstaje się z sokołem, który sprawdza się jako szpieg i niebezpieczne oręże w walce. „Sokoły to majestatyczne i groźne ptaki, które mają wzrok dwanaście razy lepszy niż człowiek” – mówi Tubman, który przeszedł specjalne szkole-nie pod okiem trenera, Hanka Chambera, żeby wiedzieć jak radzić sobie na planie z tak nietypowy partnerem. – „Na początku bałem się, że ptaszysko wydziobie mi oczy i roz-szarpie nos, ale z czasem okazało się, że dziób nie jest problemem – najgroźniejsze są ostre szpony.” Mimo początkowych obaw, aktor bardzo przywiązał się do swojego so-koła. W chwilach wolnych od zdjęć odwiedzał farmę Hanka Chambera, żeby dowiedzieć się więcej o tych niezwykłych ptakach.
Groźny mnich i księżniczka w czerwieni
Lady Inghean, którą zagrała Charlie Murphy nie ubiera się jak typowa księżniczka. „Kiedy po raz pierwszy zobaczyłam Charlie, pomyślałam sobie, że do jej irlandzkiej ja-snej cery i długich ciemnych włosów doskonale pasowałaby czerwona suknia” – mówi Meyer. – „Nawet jeśli wygląda w niej trochę jak Czerwony Kapturek, nie potrafię wyob-razić sobie jej w niczym innym.” W pierwszych scenach Ayten Morgenstern robiła Char-lie elegancki makijaż i fryzurę godną księżniczki, ale w miarę rozwoju akcji, gdy Inghean z zakładniczki przemienia się w rozbójniczkę, również jej wygląd ulega zmianie – wy-szukane upięcie włosów zastępuje prosty i wygodny kok, ubrania noszą ślady zużycia. „Musieliśmy skrócić sukienkę Inghean, żeby mogła się swobodnie poruszać” – wyjaśnia Meyer. – „Żeby usprawiedliwić nietypowy, jak na tę porę roku zabieg, wymyśliliśmy od-powiednią historyjkę: księżniczka rozdarła suknię, gdy zbierała w lesie grzyby i jagody”. W jeszcze krótsze szaty został przyodziany Ryan Kwanten, który wcielił się w postać mnicha Conalla. „Celowo zrezygnowałam z typowego długiego habitu, jaki nosili w tam-tych czasach mnisi – to budzi automatyczne skojarzenia z Seanem Connery’m w ‘Imie-niu Róży’” – wyjaśnia Meyer. – „Nasz mnich bierze aktywny udział w walce, więc posta-nowiliśmy poświęcić wierność historii na rzecz wygody.” Podczas, gdy większość akto-rów, grających wikingów była zmuszona nosić peruki, mnisia fryzura Kwantena wyma-gała cięcia, a nie uzupełnień. Aktor łatwo pogodził się ze zmianą swojego wyglądu: „Czasami trzeba coś poświęcić dla dobra filmu – w przypadku ‘Sagi wikingów’ ofiarą były moje włosy”.
Trudny klimat
Podobnie jak wikingowie, którzy podczas swoich wypraw musieli stawić czoła trudnym warunkom pogodowym, ekipa aktorska również nie była rozpieszczana przez klimat Szkocji i RPA. W obu lokalizacjach pogoda był uciążliwa. „Mottem naszego filmu powin-no być ‘człowiek kontra natura’” – mówi producent Frank Kaminski. Zgadza się z nim Ralph S. Dietrich: „Czasami kręciliśmy w naprawdę dzikich warunkach. Najgorsza była mgła, bo przed zimnem i deszczem ostatecznie można się schronić. Mgła była powodem przerwy w zdjęciach, a to sporo nas kosztowało. Ale mimo tych przeciwności, cieszyli-śmy się, że realizujemy film w klimacie tak podobnym, do tego w którym żyli prawdziwi wikingowie”.
Wszystkie rodzaje broni
Szef liczącej trzydzieści pięć osób ekipy kaskaderów Anthony Mo Marais był odpowie-dzialny za perfekcyjną choreografię licznych scen walki. Wiele tygodni przed rozpoczę-ciem zdjęć ćwiczył z aktorami, oswajał ich z bronią i przygotowywał do tych wymagają-cych dużej precyzji scen. „Używaliśmy stalowych mieczy, którymi naprawdę można było się zranić” – opowiada Marais. Aktorzy musieli przede wszystkim nauczyć się zachowy-wania odpowiedniego dystansu w stosunku do przeciwnika, a w sytuacjach wymagają-cych szczególnych umiejętności – oddawania pola kaskaderom. Jednak, gdy tylko było to możliwe, w scenach walki aktorzy grali samodzielnie.
„Sceny walki wyglądają naprawdę wiarygodnie” – mówi Johan Hegg. – „To bardzo krwawe i brutalne potyczki.” W niektórych scenach, poza aktorami i kaskaderami, grały także manekiny – to one przyjmowały najgorsze ciosy. Za ich wykonanie i realistyczny wygląd odpowiadał Jaco Snyman, który pracował wcześniej z Claudio Fähem przy jego thrillerze akcji „Snajper: Kolejne starcie”.
Wikingowie i Wilki używają w filmie różnych rodzajów broni, mają też odmienny styl walki. Rekwizytorzy na planie zgromadzili nie tylko różnego rodzaju miecze, ale także topory, sztylety, łuki, strzały, kusze i rozmaite akcesoria. Szczęśliwie, głównie za sprawą roli w serialu „Piraci”, Tom Hopper miał doświadczenie we władaniu mieczem. Darrell D’Silva uczył się rzucania toporem, a Ken Duken trenował strzelanie z łuku. „Thorald w strzelaniu z łuku stosuje dawną technikę, dzięki której jest w stanie wystrzelić następną strzałę, zanim pierwsza osiągnie swój cel” – mówi Duken. – „Claudio pokazał mi nagra-nia występów duńskiego łucznika Larsa Andersona, który strzela w ten sposób. Uczy-łem się od niego. Muszę przyznać, że zaskoczyło mnie to, jak szybko udało mi się opa-nować podstawy.”
Bronią Hjorra, którego zagrał Ed Skrein, był długi miecz i sztylet z wyrzeźbionym mo-tywem wilka na rękojeści. „Prawdziwą siłą Hjorra jest agresja” – mówi Skrein. – „Jego styl walki zasadniczo różni się od zwinnych i przemyślanych ruchów Asbjörna. Wszyst-ko w wykonaniu Hjorra jest dużo bardziej surowe, brudne i brutalne. Chcieliśmy, żeby widzowie czuli niepokój, widząc go podczas walki.”
Chociaż „Saga wikingów” obfituje we wspaniałe i krwawe sceny walki, są w niej również spokojniejsze chwile. „Pokazujemy naszych bohaterów nie tylko w sytuacjach, w któ-rych walczą o życie, ale także w zwyczajnych momentach” – mówi scenarzysta Leo Gre-gory. – „Myślę, że ten film ma wszelkie predyspozycje ku temu, żeby spodobać się fa-nom kina akcji, ale także widzom, którzy szukają w kinie wzruszeń i opowieści o emo-cjach.”
 
WIKINGOWIE OD A DO Z
Chociaż opowieść o Asbjörnie i jego wojownikach to fikcja, jest w niej wiele podo-bieństw do prawdziwej historii wikingów. Prawdziwi wikingowie wylądowali u wybrze-ży Szkocji 8 czerwca 793 roku. Po splądrowaniu chrześcijańskiego klasztoru, położone-go na wyspie Lindisfarne, siali spustoszenie w północno-wschodniej części Wielkiej Brytanii. Aż do XXII wieku byli prawdziwą zmorą dla całej Szkocji.
Wikingowie wywodzili się z ludu północy – rejonów dzisiejszej Norwegii, Danii i Szwecji. Od IX wieku zawiązywali sojusze, by móc organizować łupieżczo-handlowe wyprawy do południowej i centralnej Europy lub zakładać nowe osady. Rozwinęli sieć handlową w Europie, a później w krajach Orientu i Ameryce. W XXI wieku Norwegia, Szwecja i Dania stały się potężnymi i wpływowymi mocarstwami, a era wikingów zmierzała ku końcowi. Spory wpływ na oswojenie wojowników miała chrystianizacja Skandynawii.
Do dzisiaj nie wiadomo do końca skąd wzięło się określenie „wikingowie”. Jedna z teorii mówi o tym, że nazwa pochodzi od słowa „wig”, które oznaczało port handlowy lub obóz handlowy. Istnieje też teoria, według której źródeł należy szukać w staronordyc-kim słowie „vikingr”, którym określano wojowników i żeglarzy.
Asgard
Siedziba bogów z dynastii Azów (lub Asów). Ogromny zamek złożony z dwunastu hal przypisanych różnym bogom, zbudowany ze złota i szlachetnych kamieni, otoczony murami, których nikt nie pokona.
Berserkowie
Niepokonani wojownicy lubujący się w walce. Pierwsza sylaba ich nazwy pochodzi od słowa „berr” – „nagi” i odnosi się do tego, że nie okrywali górnych partii swego ciała.
Chrystianizacja
Wikingowie czcili starych bogów pogańskich, ale w trakcie swoich wypraw mieli coraz częstszy kontakt z chrześcijanami. Gdy papież wysłał misjonarzy, żeby zniszczyli świąty-nie pogańskich bogów, a Odyn nie zemścił się na nich, wikingowie zaczęli przechodzić na chrześcijaństwo.
Długie łodzie
Łodzie wikingów osiągały długość ponad 30 metrów i w całości były zbudowane z drewna. Ich prostokątny żagiel był wykonany z podwójnie tkanego płótna, do wypro-dukowania którego potrzebna była wełna z dwustu owiec. Łódź była wyposażona w trzydzieści par wioseł, a żagiel – dla ochrony przed przemoknięciem – był impregno-wany końskim tłuszczem.
Festiwale
Gdy wikingowie świętowali, piwo i miód pitny lały się obficie. Dla rozrywki opowiadano historie, grano w kości i rozmaite gry planszowe oraz rozwiązywano zagadki. Regular-nie obywały się też konkursy: zimą wikingowie rywalizowali w jeździe na nartach i łyż-wach, latem organizowali konkursy pływackie, walki na miecze, strzelanie z łuku i pchnięcie kulą.
Kobiety
Kobiety i mężczyźni zajmowali niemal równą pozycję w rodzinach wikingów. Kobiety zajmowały się domem i ogrodem, mężczyźni wyruszali na wyprawy. Kobieta miała prawo wystąpić o rozwód z mężem, który ją bił lub zdradzał.
Grenlandia
W 982 roku Eryk Rudy odkrył odległą o trzy i pół tysiąca kilometrów od jego domu pokrytą lodem wyspę. Ze względu na wspaniałą roślinność, która obrastała wybrzeże wyspy, nazwał ją „zieloną wyspą” – Grenlandią. W 986 roku na Grenlandii zaczęli się osiedlać pierwsi osadnicy, w dwóch niewielkich wioskach zamieszkało w sumie trzy tysiące wikingów.
Handel
Wikingowie mieli rozległe kontakty handlowe z krajami Orientu, Ameryką i Chinami. Eksportowali bursztyn, kły morsów i futro. Jednak ich najważniejszym towarem byli niewolnicy schwytani podczas wypraw. Swoje dobra zamieniali na takie towary luksu-sowe, jak jedwab, wino, wełnę, brokat i metale szlachetne.
Domostwa
Wikingowie budowali swoje długie domy z drewna. Dachy pokrywali korą brzozową chroniącą przed deszczem i izolowali warstwą darni. Pośrodku domostwa znajdowało się palenisko, które było głównym źródłem światła i ciepła; na nim też gotowano. Wzdłuż ścian domu ustawione były ławy przykryte skórami, które służyły do siedzenia i spania. Na obszarach bezleśnych domy budowano z kamieni – ślady tego typu budowli odnaleziono na Grenlandii oraz w Nowej Funlandii, Islandii i północnej Norwegii.
Islandia
Około 850 roku Norweg Ingolf Arnason osiedlił się ze swoją rodziną na Islandii. Cho-ciaż zaledwie 25% obszaru wyspy nadawała się pod uprawę, wielu wikingów wzięło z niego przykład. Prawie sto lat później, w 930 roku, Islandia uzyskała niezależność, ale nieprzyjazna ziemia nie była w stanie wyżywić wszystkich swoich mieszkańców, których liczba wzrosła do trzydziestu tysięcy. Plaga głodu w 970 roku zmusiła wielu wikingów do wyprawy w poszukiwaniu nowego lądu do życia.
Odzież
Mężczyźni nosili grube, wełniane spodnie i sięgającą do kolan koszulę, przepasaną skó-rzanym pasem, do którego przymocowane były noże, narzędzia i broń. Kobiety ubiera-ły się w długie, wełniane suknie, na które zakładały spięte ozdobną broszą fartuchy. Płaszcze, suknie, czapki i buty wykonane były z futer fok i niedźwiedzi, które skutecznie chroniły przed zimnem. Tylko bogaci wikingowie mogli sobie pozwolić na ubrania z lnu i jedwabiu.
Knorry
Do celów handlowych, wikingowie używali ciężkich szerokodennych statków zwanych knorrami, którymi sterowali za pomocą wioseł. Knorry były wolniejsze, niż drakkary, których używano do podróży morskich i wypraw zbójeckich.
Leif Eriksson
Leif Eriksson, zwany też Leifem Szczęśliwym był synem Eryka Rudego i jednym z naj-słynniejszych wikingów-odkrywców. Urodził się w 970 roku; mniej więcej w roku 1000 pożeglował na zachód i dopłynął aż do Nowej Funlandii stając się tym samym pierw-szym Europejczykiem, który postawił stopę w Ameryce Północnej.
Mitologia
Wikingowie wierzyli w kilku potężnych i nieustraszonych bogów-wojowników, których gniew był przerażający, a dobra wola, pozyskana dzięki składanym darom, mogła za-pewnić ochronę przed niebezpieczeństwami.
Pożywienie
Na swoich niewielkich poletkach wikingowie uprawiali kapustę, groch, fasolę i cebulę. Czosnek rósł dziko, a z braku dostępu do nasion zbóż, robili mąkę z grochu. Sól pozy-skiwali z wody morskiej, z mleka krowiego i koziego wytwarzali ser i masło. Mięso po-chodziło od zwierząt hodowlanych, albo upolowanych reniferów i zajęcy. Wikingowie łowili też ryby, zarówno w morzach, jak i rzekach. Podczas ciężkich zim kobiety robiły zapasy, konserwując mięso i ryby w mieszance ziół i soli.
Odyn
Jednooki Odyn był najważniejszym z bogów, patronem wojennej strategii i mądrości. Dosiadał ośmionogiego konia Slepinira, który potrafił poruszać się między światami.
Rabusie
Przeludnienie i niedostatki ziemi uprawnej zmusiły wikingów z Europy do poszukiwa-nia nowych lądów w Ameryce i Azji. Podczas swoich wypraw wikingowie plądrowali klasztory i wioski, grabiąc kosztowności i zwierzęta gospodarskie. Ich więźniowie często stawali się niewolnikami.
Runy
Wikingowie posiadali własne pismo, zwane pismem runicznym. Proste i pozbawione łuków litery, czyli runy, odpowiadały pojedynczym dźwiękom. Zapisywano je w drew-nie, metalu, kamieniu i ryto na kościach za pomocą ostrych narzędzi. Wikingowie wie-rzyli także, że runy mają właściwości magiczne i uzdrawiające.
Żeglarze
Najważniejszym szlakiem komunikacyjnym była dla wikingów woda. Droga przez morze była najkrótszym i najprostszym sposobem dotarcia do wielu znanych i jeszcze nieod-krytych miejsc na świecie. O tym, jak wielką wagę przewiązywali do żeglowania i podró-ży przez oceany może zaświadczyć fakt, że wielu z nich chowano razem z łodziami, żeby mogli łatwo przepłynąć do doliny umarłych.
Ting
Wszyscy wolni wikingowie gromadzili się na walnych zebraniach zwanych Ting, pod-czas których rozsądzano spory, wymierzano sprawiedliwość i podejmowano decyzje dotyczące całej wspólnoty. Ting było także nazwą miejsca ich spotkań.
Rogi do picia
Wikingowie pili piwo, miód i wino głównie z bydlęcych rogów. Jako, że ich kształt nie pozwalał na postawienie ich na stole, zwyczajem było wypijanie trunku do końca. Róg był przekazywany po kolei każdemu mężczyźnie zasiadającemu przy stole i napełniany natychmiast po opróżnieniu.
Broń
Najpopularniejszą bronią wśród wikingów były miecze i włócznie. Znalezione szkielety wikingów pokazują jak groźna była to oręż. Ostrze miecza miało długość około 70-80 centymetrów, rękojeść wykonana z drewna lub rogów była bogato zdobiona. Niektórzy badacze twierdzą, że pierwsze miecze trafiły w ręce wikingów z Frankonii, a oni podpa-trzyli technikę i zaczęli je wykuwać dużo później. W bitwach używali włóczni o 50-centrymetrowych ostrzach, toporów i noży bojowych, a także łuków i strzał. Ochronę zapewniały im okrągłe drewniane tarcze.
Walhalla
Jedną z największych hal w Asgardzie, zamku bogów, jest Walhalla – miejsce, do które-go trafiają po śmierci wojownicy. Dach Walhalli jest zbudowany z tarcz wikingów. We-dług legendy, ci którzy trafią tam po śmierci, całymi dniami rywalizują ze sobą w turnie-jach, a wieczorami biesiadują, pijąc piwo i miód.
Bohaterowie masowej wyobraźni
Największy wpływ na to, jak współcześnie postrzegamy wikingów miał serial telewizyj-ny z 1974 roku „Wickie and the Strong Men”, ale przedstawione w nim zwyczaje i styl życia wikingów bardzo odbiegały od rzeczywistości. Przykładem mogą być ich hełmy
– wikingowie nie przytwierdzali do nich rogów. Nie wypływali też na wyprawy szero-kodennymi łodziami – te służyły im do wypraw handlowych i były używane głównie do podróży rzecznych.
AKTORZY
TOM HOPPER (Asbjörn)
Brytyjski aktor Tom Hopper urodził się w 1985 roku w Coalville, w hrabstwie Leice-stershire. Studiował aktorstwo w Rose Bruford College. Przed swoim debiutem fabu-larnym, jakim była rola w horrorze „Tormented” (reż. Jon Wright), zagrał w kilku sztu-kach teatralnych i serialach telewizyjnych. Dzięki roli Sir Percivala w serialu „Merlin” zwrócił na siebie uwagę światowej publiczności. W 2013 roku zagrał w dramacie „Cold” (reż. Eoin Macken), komedii przygodowej „Rycerze (nie) na niby” (reż. Joe Lynch), fil-mie wojennym „Grace and Danger” (reż. Rhys Hayward) oraz wyprodukowanym przez Michaela Baya serialu „Piraci”.
Tom Hopper o swojej roli:
„Asbjörn jest przywódcą wikingów. Jego ojciec również był wodzem klanu, lubianym i da-rzonym szacunkiem. Został zabity na rozkaz króla. Żeby być dobrym wodzem,  Asbjörn mu-si sprostać jego legendzie, co nie jest łatwe, bo nie wszyscy wikingowie akceptują jego przywództwo. W przeciwieństwie do ojca, który wsławił się jako bezwzględny łupieżca, Asbjörn jest rozsądny i ceni bardziej dyplomatyczne rozwiązania”.
RYAN KWANTEN (Conall)
Australijski aktor Ryan Kwanten urodził się w Sydney w 1976 roku. Sławę w ojczyźnie przyniosła mu rola w serialu „Zatoka serc”. Po przeprowadzce do Stanów Zjednoczo-nych kontynuował karierę telewizyjną, grając w takich produkcjach, jak serial „Summer-land”, film familijny „Flicka” (reż. Michael Mayer), czy horror „Martwa cisza” (reż. James Wan). Od 2008 roku występował w jednej z głównych ról w popularnym serialu „Czy-sta krew”, dzięki któremu stał się znany na całym świecie. Najnowsze filmy fabularne z jego udziałem to „Niewidzialny gryf” (reż. Leon Ford), „Nie ma tego złego…” (reż. Jere-miah S. Chechik), „Mystery Road” (reż. Ivan Sen), „7500” (reż. Takashi Shimizu) oraz „ The Kidnapping of Freddy Heineken” (reż. Daniel Alfredson) z Anthony’m Hopkinsem.
Ryan Kwanten o swojej roli:
„Conall jest mnichem, na którego wikingowie natknęli się przypadkiem, gdy medytował nad jeziorem. Początkowo nie traktują go poważnie, bo chrześcijański mnich robi wraże-nie spokojnej i niegroźnej osoby, ale ich stosunek do niego zmienia się, gdy mają okazję zo-baczyć go w walce. Okazuje się, że niepozorny mnich jest nieustraszonym wojownikiem. Conall towarzyszy im w trakcie ich przeprawy przez terytorium wroga i opiekuje się ran-nym Björnem”.
KEN DUKEN (Thorald)
Niemiecki aktor Ken Duken urodził się w 1979 roku w Heidelbergu. Zadebiutował na dużym ekranie w 1999 roku, w filmie „Schlaraffenland” (reż. Friedemann Fromm). W tym samym roku wystąpił w dramacie telewizyjnym „Gran Paradiso” (reż. Miguel Alex-andre). Za role w filmach „Kiss and Run” (reż. Annette Ernst) „Inna liga” (reż. Buket Alakus) został wyróżniony nagrodą Adolfa Grimme’a, a za rolę w dramacie telewizyj-nym „Willkommen zuhause” (reż. Andreas Senn) otrzymał Bawarską Nagrodę Telewi-zyjną. Ken Dunken zagrał także w wielu głośnych produkcjach, jak choćby miniserial „Wojna i pokój”, norweski dramat wojenny „Max Manus” (reż. Espen Sandberg, Joachim Roenning), nominowany do Oscara film wojenny „Bękarty wojny” (reż. Quentin Taran-tino), czy miniserial „Zatopienie ‘Laconii’”. Niemiecko-austriacki film „Das Wunder von Kärnten” (reż. Andreas Prochaska), w którym zagrał główną rolę został nagrodzony w 2013 roku Emmy dla najlepszego filmu telewizyjnego.
Ken Duken o swojej roli:
„Thorald to najlepszy włócznik wśród wikingów. W strzelaniu stosuje dawno zapomnianą technikę, dzięki której jest w stanie wystrzelić następną strzałę, zanim pierwsza osiągnie swój cel. Potrafi z dużej odległości wyeliminować wroga. Jest najwierniejszym przyjacielem Asbjörna, gotowym oddać za niego życie”.
CHARLIE MURPHY (Inghean)
Irlandzka aktorka Charlie Murphy urodziła się w St. John’s Mano w 1988 roku. W 2013 roku otrzymała Irlandzką Nagrodę Telewizyjną i Filmową (IFTA) za rolę Siobhan Dela-ney w serialu telewizyjnym „Love/Hate”. W tym samym roku wystąpiła u boku Judi Dench w dramacie „Tajemnica Filomeny” (reż. Stephen Frears). Inne produkcje z jej udziałem to seriale „The Village”, „Ripper Street: Tajemnica Kuby Rozpruwacza” oraz „Wyklęci”.
Charlie Murphy o swojej roli:
„Inghean jest bardzo nietypową księżniczką; można powiedzieć, że urodziła się w złej epo-ce. Nie chce być przez całe życie zależna od mężczyzn. Uciekła od swojego ojca, króla Szko-cji i wpadła w ręce wikingów, którzy szybko dochodzą do wniosku, że trzymanie jej w nie-woli nie jest dla nich najlepszym interesem”.
ED SKREIN (Hjorr)
Brytyjski aktor Ed Skrein urodził się w 1983 roku w Camden, w Londynie. W 2012 roku zagrał w filmie „Ill Manors” (reż. Ben Drew), którego scenariusz bardzo przypominał jego historię. W wieku siedemnastu lat Skrein był członkiem gangu i cudem przeżył po tym, jak został zaatakowany przez nożownika. Zwrócił na siebie uwagę międzynarodo-wej publiczności rolą Daario Naharisa w popularnym serialu amerykańskim „Gra o tron”. W 2015 roku zobaczymy go w thrillerze „Transporter. Nowa moc” (reż. Camille Delamarre) z Rayem Stevensonem, czwartej części popularnej serii. Skrein zastąpił Ja-sona Stathama w roli Franka Martina.
Ed Skrein o swojej roli:
„Hjorr jest młodszym bratem Bovarra. Gdy miał trzy lata wikingowie zgwałcili jego matkę, zabili ojca, a jego i brata wzięli do niewoli. Te wydarzenia ukształtowały Hjorra, który wy-rósł na mężczyznę impulsywnego i brutalnego. Jedyną osobą, której ufa jest Bovarr. Jego starszy brat jest zupełnie inny, niż Hjorr – to człowiek zrównoważony, który zawsze myśli strategicznie”.
ANATOLE TAUBMAN (Bovarr)
Szwajcarski aktor Anatole Taubman urodził się w 1970 roku w Zürichu. Taubman ma brytyjskie obywatelstwo; biegle włada czterema językami: angielskim, niemieckim, fran-cuskim i włoskim. W swoim dorobku ma ponad siedemdziesiąt produkcji kinowych i telewizyjnych. Grywał bardzo zróżnicowanych bohaterów: w filmie „007 Quantum of Solace” (reż. Marc Forster) wcielił się w postać zabójcy, w dramacie „Uprowadzona” (reż. Pierre Morel) zagrał handlarza ludźmi, w filmie „Kapitan Ameryka: Pierwsze star-cie” (reż. Joe Johnston) niemieckiego dowódcę plutonu, a w serialu „Kompania braci” żydowskiego więźnia. Anatole Taubman zagrał także w dramacie biograficznym „Papie-życa Joanna” (reż. Sönke Wortmann), serialu „Filary Ziemi”, horrorze 3D „Lost Place” (reż. Thorsten Klein) oraz dramacie „Piąta władza” (reż. Bill Condon).
Anatole Taubman o swojej roli:
„Bovarr pochodzi z Karpat i jest nieustraszonym najemnikiem, przywódcą oddziału Wil-ków. Król Dunchaid wynajął jego grupę do polowania na wikingów. Ta misja jest dla Bovarra okazją do osobistej vendetty, za brutalne zabójstwo rodziców, którego był świad-kiem jako dziecko. Od tego czasu Bovarr opiekuje się swoim młodszym o pięć lat bratem. W przeciwieństwie do agresywnego Hjorra, który wszystko osiąga przemocą, Bovarr wierzy w taktykę i planowanie”.
JAMES NORTON (Björn)
Brytyjski aktor James Norton urodził się w 1985 roku w Londynie. Zanim rozpoczął naukę w Royal Academy of Dramatic Art, studiował teologię na uniwersytecie w Cam-bridge. Zagrał w filmach „Była sobie dziewczyna” (reż. Lone Scherfig), „Belle” (reż. Amma Asante) i „Wyścig” (reż. Ron Howard) z Danielem Brühlem i Chrisem Hemswor-them. Wystąpił także w kilku serialach telewizyjnych: „Bez wytchnienie”, „Blandings”, „Death Comes to Pemberley”, „Inspektor George Gently” oraz „Doktor Who”.
James Norton o swojej roli:
„Udział Björna w wyprawie jest bardzo szczęśliwą okolicznością dla wikingów – jako jedy-ny z nich był wcześniej w Szkocji, zna kraj i język wroga. Jednak z czasem staje się dla nich ciężarem. Poważnie ranny w bitwie Björn spowalnia swoich towarzyszy”.
LEO GREGORY (Jorund)
Brytyjczyk Leo Gregory urodził się w 1978 roku w Londynie. W 1992 roku, w wieku czternastu lat zadebiutował w dramacie telewizyjnym „Klejnoty” (reż. Roger Young). Od tego czasu zagrał w ponad trzydziestu filmach i produkcjach telewizyjnych. Przełomo-wym filmem w jego karierze był dramat kryminalny z 2004 roku „Bez nadzoru” (reż. Dominic Savage), w którym zagrał młodego przestępcę. Wystąpił także w filmie mu-zycznym „Stoned” (reż. Stephen Woolley), który opowiada o Brianie Jonesie, jednym z założycieli zespołu Rolling Stones. Dzięki roli w filmie „Hooligans” (reż. Lexi Alexander) z Elijah Woodem i Charlie’m Hunnamem został Człowiekiem Roku magazynu GQ. Naj-nowsze projekty z jego udziałem to: kryminał biograficzny „Cass” (reż. Jon S. Baird), dramat sportowy „Gol 3” (reż. Andrew Morahan) oraz szwedzki film akcji „Hamilton: W interesie narodu” (reż. Kathrine Windfeld).
Leo Gregory o swojej roli:
„Jorund był członkiem straży króla Haralda, ale musiał uciec z zamku po tym, jak odmówił wykonania rozkazu króla. Po ucieczce dołączył do ojca Asbjörna, a po jego śmierci nie-chętnie przystał na przywództwo syna. Jorund jest szybkim i doświadczonym wojowni-kiem, w walce woli używać sztyletu, niż miecza. Od wikingów odróżnia go to, że nie wierzy w wieczne życie w Walhalli. Śmierć w walce nie jest dla niego największym zaszczytem, tylko gorzkim zakończeniem”.
DARRELL D'SILVA (Gunnar)
Brytyjczyk Darrell D’Silva urodził się w Yorkshire w 1963 roku. Ma na koncie wiele sukcesów teatralnych, jako członek zespołu Royal Shakespeare Company, a także boga-ty dorobek filmowy. Można było go podziwiać w takich produkcjach, jak: thriller „Nie-widoczni” (reż. Stephen Frears), dramat „Poppy Shakespeare” (reż. Benjamin Ross), komedia „Gang Rosenthala” (reż. Nae Caranfil) oraz serial telewizyjny „System spra-wiedliwości”.
Darrell D'Silva o swojej roli:
„Gunnar, najstarszy wiking w grupie, walczył wcześniej pod wodzą ojca Asbjörna. Wikin-gowie są zorganizowani trochę jak gang motocyklowy, a Gunnar jest jednym z członków-założycieli. To dosyć prosty facet – lubi sobie popić, lubi walkę i z całą pewnością nie stroni od towarzystwa kobiet. Wykonuje rozkazy wodza bez zbędnych wątpliwości. Dla Asbjörna, którego zna od urodzenia, jest wujem i wiernym strażnikiem”.
MARK STREPAN (Grim)
Brytyjski aktor Mark Strepan urodził się w Londynie w 1989 roku. Studiował aktorstwo w Oxford School of Drama. Zagrał w wielu spektaklach teatralnych oraz serialu „The Mill”. „Saga wikingów” to jego debiut filmowy.
Mark Strepan o swojej roli:
„Grim jest najmłodszym z wikingów, więc najczęściej gra w grupie drugie skrzypce. Nie jest typowym wikingiem, bo ma tendencje do kwestionowania wszystkiego. Wierzy w Walhallę, ale ma nadzieję żyć tak długo, jak to możliwe. Grim jest świetnym szermierzem, Asbjörn jest dla niego wzorem”.
RICHARD LOTHIAN (Haldor)
Richard Lothian urodził się w Republice Południowej Afryki, w prowincji Kwazulu-Natal. Ukończył szkołę teatralną w 2006 roku, a potem zdobywał doświadczenie zawo-dowe jako kaskader i akrobata cyrkowy. Zagrał nieduże role w kilku produkcjach fil-mowych. Można było go zobaczyć w filmach: „Amelia Earhart” (reż. Mira Nair), „Death Race 2. Wyścig Śmierci 2” (reż. Roel Reiné), „Safe House” (reż. Simon Hunter) oraz „Mandela: Droga do wolności” (reż. Justin Chadwick).
Richard Lothian o swojej roli:
„Haldor jest młodym wikingiem, ciągle jeszcze pełnym obaw. Musi się wiele nauczyć, zanim odnajdzie swoje miejsce w grupie. Świetnie włada mieczem. W walce zawsze tworzy parę z innym młodym wikingiem, Grimem. Walczą ramię w ramię, ochraniając się nawzajem”.
JOHAN HEGG (Valli)
Johann Hegg urodził się w Sztokholmie w 1973 roku. Jest wokalistą zespołu death me-talowego Amon Amarth. Nazwa zespołu nawiązuje do twórczości J.R.R. Tolkiena – tak, w wymyślonym przez pisarza języku, nazywała się Góra Przeznaczenia, w której Frodo zniszczył pierścień. Jednak teksty piosenek zespołu są poświęcone głównie wikingom i mitologii skandynawskiej. Wydawcą płyt zespołu jest wytwórnia Blade Records ze Sta-nów Zjednoczonych. Najnowszy, dziewiąty album, zatytułowany „Deceiver of the Gods”, ukazał się w 2013 roku. Koncert zespołu wydany w 2006 roku na DVD pod tytułem „Wrath of the Norsemen” zyskał status złotej płyty w USA i Kanadzie.
Johan Hegg o swojej roli:
„Valli to doświadczony wojownik, lojalnie służył ojcu Asbjörna, aż do jego śmierci. Teraz podlega Asbjörnowi i ma bardzo sceptyczny stosunek do jego koncepcji przywództwa. Valli jest bardzo związany ze swoim bratem Björnem. Jego zwalista sylwetka odziana w skóry wygląda bardzo groźnie. Valli przeżył wiele bitew, o czym może zaświadczyć jego nazna-czona bliznami twarz.”
TWÓRCY
CLAUDIO FÄH (reżyser)
Claudio Fäh urodził się w Altdorf w Szwajcarii w 1975 roku. Przed nakręceniem „Sagi wikingów” reżyserował i produkował filmy dla Sony's Stage 6 Films, zdobywając dwie nominacje do nagrody Saturn. Jest reżyserem filmów: „Człowiek Widmo II” i „Snajper: Kolejne starcie” oraz producentem filmu s-f „Żołnierze kosmosu 3: Grabieżca” (reż. Edward Neumeier). Ma również na koncie produkcję filmu legendarnego reżysera Joe Dantego „Strach 3D” z Haley Bennett, Nathanem Gamble’em, Teri Polo i Bruce’em Dernem. Film zdobył nagrodę dla najlepszego filmu 3D na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji i był prezentowany na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Toronto.
Dla CBS i Sander/Moses Productions, Fäh wyreżyserował wielokrotnie nagradzany serial internetowy „Ghost Whisperer: The Other Side”, który był emitowany również na antenie CBS. Serial otrzymał TV Guide Online Award, a CBS szybko zdecydowało się na produkcję kolejnych sezonów.
Debiutem fabularnym Claudio Fäha był film sensacyjny „Coronado” z 2003 roku, w którym wystąpił John Rhys-Davies. Film odniósł spory sukces, był dystrybuowany w trzydziestu pięciu krajach na świecie. Wcześniej Fäh nakręcił wiele filmów krótkometrażowych, za które otrzymał niezliczone nagrody, w tym Young Spielberg Award w konkursie Fast Video Competition, Gold Medal na JVC Tokyo Film Festival, trzykrotnie Finalist Award na Worldfest Houston, Prix des Industries Technique na Filmfestival Geneva, Filmfluss Award w Zurichu i wiele innych. Za osiągnięcia na polu reklamowym został wyróżniony nagrodą EDI w swojej ojczyźnie, Szwajcarii oraz Srebrnym Medalem New York Festivals w 2008 roku.