< Artykuły

Słowniczek

Bohater Związku Radzieckiego
Tytuł „Bohatera Związku Radzieckiego” był najwyższym odznaczeniem za bohaterstwo przyznawanym w ZSRR. Ustanowiono go w 1934 r., a od 1939 r. wraz z nim przyznawano równocześnie medal Złotej Gwiazdy. Do upadku Związku Radzieckiego w 1991 r. nadano niemal 13 tysięcy tych zaszczytnych tytułów, z czego 90 procent za bohaterstwo w czasie „Wielkiej Wojny Ojczyźnianej” (II wojny światowej). Wyróżnienie często przyznawano pośmiertnie i można je było otrzymać więcej niż jeden raz, zarówno za heroizm w walce, jak i za sukcesy w dowodzeniu.
Tytuł Bohatera Związku Radzieckiego dawał ogromny prestiż. Dla zwykłych obywateli ZSRR wiązał się też z wymiernymi korzyściami materialnymi, jak niższe stawki podatkowe, pierwszeństwo w przydziale mieszkania, wysoka emerytura i zniżki na bilety. Osobie dwukrotnie wyróżnionej w ten sposób stawiano także pomnik w rodzinnym mieście.
Józef Stalin, marszałek Koniew, marszałek Wasilewski i 98 innych osób otrzymali nagrodę dwukrotnie. Aż trzema Złotymi Gwiazdami Bohatera Związku Radzieckiego wyróżniono marszałka Siemiona Budionnego oraz pilotów Iwana Kożeduba („asa asów” w siłach aliantów) i Aleksandra Pokryszkina. Dwie osoby otrzymały nagrodę czterokrotnie – marszałek Gieorgij Żukow i, w latach 60., sekretarz generalny Leonid Breżniew (czwarty raz jako prezent na 60. urodziny, przez co stał się obiektem wielu żartów).
NKWD
NKWD, czyli Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych, był służbą bezpieczeństwa działającą w ZSRR w latach 1934–1954. Wykonywał wiele zadań policyjnych, często bardzo prozaicznych, ale kojarzony jest przede wszystkim z represjami politycznymi, szpiegostwem i łagrami (obozami pracy), którymi zarządzał w latach 30. i 40. Wizyty funkcjonariuszy NKWD późną nocą bali się wszyscy, z reguły bowiem oznaczała zesłanie na Syberię, więzienie lub coś jeszcze gorszego. Była to elita w sowieckim społeczeństwie, korzystająca ze specjalnych przywilejów, na przykład lepszych mieszkań. Enkawudziści nosili charakterystyczne niebieskie lub zielone nakrycia głowy, co ułatwiało innym obywatelom omijanie ich z daleka, jeśli to tylko było możliwe.
Wchodząca w skład NKWD służba zwana GUGB (poprzedniczka KGB) była mieczem, którym Stalin likwidował każdego, kogo uznał za „wroga państwa”. W czasie „wielkiej czystki” w latach 1936–1937 (przeprowadzonej przez NKWD pod kierownictwem Nikołaja Jeżowa), by zadowolić Stalina, paranoicznie bojącego się, że ktoś chce go pozbawić władzy, odgórnie wyznaczano arbitralną liczbę „sabotażystów” bądź „wrogów rewolucji”, których należy „zlikwidować” w każdym regionie. Ofiarą mógł stać się każdy, a do stwierdzenia winy niepotrzebne były przekonujące dowody. Często wystarczała jedna nieostrożna wypowiedź i doniesienie anonimowego informatora. Historycy szacują, że w tym okresie NKWD rozstrzelało około 600 tysięcy ludzi, co oznacza mniej więcej tysiąc egzekucji dziennie. Setki tysięcy osób zesłano do łagrów – obozów pracy rozsianych po całym terytorium ZSRR – co niejednokrotnie również oznaczało wyrok śmierci.
W 1938 r. ofiarą czystki padł sam szef NKWD Jeżow i zastąpił go Ławrientij Beria. Pozbawiony jakichkolwiek ludzkich odruchów współczucia, stał się jedną z najbardziej ponurych i odrażających postaci w historii. To na jego sugestię w 1940 r. Stalin nakazał GUGB zamordować 22 tysiące polskich jeńców wziętych do niewoli po wkroczeniu sowieckich wojsk do Polski w 1939 r. Zbrodnia ta została ujawniona w 1943 r. przez Niemców, którzy odkryli masowe groby w lesie katyńskim. NKWD było też odpowiedzialne za wiele innych morderstw w 1941 r., gdy zachodnią część ZSRR zaczęły zajmować hitlerowskie wojska. Beria wydał wówczas rozkaz, by zlikwidować wszystkich więźniów, których nie zdążono wywieźć na wschód. Dlatego, zamiast walczyć z Niemcami, wiele oddziałów NKWD w tych krytycznych tygodniach czerwca i lipca zajmowało się rozstrzeliwaniem więźniów.
NKWD zajmowało się również szpiegostwem i kontrwywiadem. Miało agentów na całym świecie, którzy tropili i likwidowali wrogów Stalina, m.in. Lwa Trockiego, zamordowanego w 1940 r. w Meksyku.
Podczas wojny Zarząd Zadań Specjalnych NKWD, którym kierował Paweł Sudopłatow, koordynował działania partyzantów na tyłach wroga. Oficerowie NKWD dowodzili kilkoma z najskuteczniejszych oddziałów partyzanckich. NKWD miała też kilka własnych dywizji strzelców i niezależnych brygad. Ludzie ci zajmowali się ściganiem dezerterów z Armii Czerwonej, bezpieczeństwem na tyłach frontu i zwalczaniem antysowieckiej partyzantki, aczkolwiek niektórzy walczyli także na froncie, m.in. w bitwie pod Moskwą i Stalingradem.
Stawka
Stawką nazywano Najwyższe Naczelne Dowództwo sowieckich sił zbrojnych, utworzone w dzień po napaści Hitlera przez ludowego komisarza obrony marszałka Timoszenko. Regularne spotkania tego organu odbywały się na Kremlu w Moskwie, a jego rolą było przygotowywanie strategii działań wojskowych. W skład Stawki wchodzili najwyżsi rangą przedstawiciele rządu i dowódcy wojskowi, ale choć formalnie przewodzili jej tacy generałowie jak Timoszenko i Woroszyłow, decydujący głos zawsze nal;eżał do Stalina. Członkami Stawki (której skład zmieniał się kilkakrotnie w czasie wojny) byli:
• Józef Stalin, jako sekretarz generalny, a później ludowy komisarz obrony
• generał Gieorgij Żukow, początkowo jako szef Sztabu Generalnego, a następnie zastępca Stalina
• generał Aleksander Wasilewski jako szef Sztabu Generalnego
• dowódca marynarki wojennej admirał Nikołaj Kuzniecow
• dowódca sił powietrznych generał Aleksandr Nowikow
• Wiaczesław Mołotow (minister spraw zagranicznych)
• Ławrientij Beria (szef NKWD)
• Gieorgij Malenkow (sekretarz KC KPZR odpowiedzialny za produkcję samolotów)
• marszałek Siemion Timoszenko (ludowy komisarz obrony na początku wojny)
• marszałek Kliment Woroszyłow (zastępca ludowego komisarza obrony)
• marszałek Siemion Budionny, bliski współpracownik Stalina i jeden z najważniejszych dowódców armii
• marszałek Borys Szaposznikow, długoletni członek sowieckiego Sztabu Generalnego i bliski współpracownik Stalina
Kilku członków Stawki były nieobecnych przez długie okresy, ponieważ dowodzili wojskami na froncie. Na przykład marszałek Budionny większość 1942 r. spędził na Kaukazie, kierując operacjami Frontu Północno-Kaukaskiego. Stawka bezpośrednio kontrolowała określone rezerwy strategiczne, m.in. część lotnictwa i artylerii, których używała do zadań specjalnych. Mianowała również swoich przedstawicieli, którzy jeździli na front zaopatrzeni we wszelkie pełnomocnictwa. Często mieli za zadanie rozwiązać konkretny problem w sytuacji kryzysowej, jak na przykład komisarz Lew Mechlis na półwyspie Kercz w 1942 r. (który tylko pogorszył sprawę) czy generał Iwan Kamera, specjalista ds. artylerii wysłany w 1943 r. do pomocy na Froncie Kalinińskim.